PEP — noodmedicatie om HIV te voorkomen na blootstelling

PEP — post-exposure profylaxe — is een kuur van 28 dagen met HIV-medicatie die je na mogelijke blootstelling aan HIV inneemt om infectie te voorkomen. Als je er snel mee begint, is PEP zeer effectief. Het is een noodmaatregel, geen reguliere preventiemethode. Op deze pagina lees je hoe PEP werkt, voor wie het bedoeld is, waar je het kunt krijgen en wat je kunt verwachten.

1. Wat is PEP?

PEP staat voor post-exposure profylaxe. Het is een combinatie van drie antiretrovirale medicijnen, die je 28 dagen lang één of twee keer per dag inneemt, om te voorkomen dat HIV zich na mogelijke blootstelling kan nestelen. De medicijnen werken door te voorkomen dat het virus zich in je lichaam vermenigvuldigt tijdens de kritieke periode waarin de infectie zich anders zou vestigen.

2. Wat geldt als blootstelling aan HIV — en wat niet

PEP is aangewezen na mogelijke blootstelling aan HIV. Maar niet elke situatie geldt als blootstelling — en als je het verschil begrijpt, kun je jezelf onnodige zorgen besparen. De uiteindelijke beoordeling wordt altijd gedaan door een arts, maar dit overzicht helpt je te beslissen of je spoedeisende hulp moet zoeken.

Mogelijke blootstelling aan HIV

PEP kan aangewezen zijn na een van de volgende situaties:

• Anale of vaginale seks zonder condoom met iemand waarvan bekend is dat hij of zij HIV heeft (met een aantoonbare viral load) of wiens status onbekend is en er risicofactoren aanwezig zijn
• Een condoom dat scheurt tijdens seks met iemand met onbekende of onbehandelde HIV
• Seksueel geweld
• Het delen van injectiemateriaal met iemand die HIV heeft of waarvan de status onbekend is
• Prikaccident (beroepsmatige blootstelling, vooral bij zorgverleners)
• Een bloedspat op slijmvliezen of beschadigde huid

Wordt meestal NIET beschouwd als blootstelling aan HIV

Wanneer PEP over het algemeen niet nodig is

PEP is over het algemeen niet nodig als:

• De HIV-positieve partner heeft een aanhoudende niet-detecteerbare viral load — Ondetecteerbaar = Onoverdraagbaar (U=U)
• Het risico van de blootstelling als zeer laag of verwaarloosbaar wordt beschouwd
• Er meer dan 72 uur is verstreken sinds de blootstelling (PEP werkt na dit punt waarschijnlijk niet meer)

3. De 72-uursregel

PEP moet binnen 72 uur na de blootstelling worden gestart. Na 72 uur is het onwaarschijnlijk dat PEP nog effectief is en wordt het meestal niet meer voorgeschreven.

Maar binnen dat tijdsbestek van 72 uur geldt: hoe eerder, hoe beter:

• Ideaal: binnen 2 uur
• Sterk aanbevolen: binnen 24 uur
• Maximale termijn: 72 uur

De reden: HIV begint zich binnen enkele uren na blootstelling te vermenigvuldigen in immuuncellen. Hoe eerder je met PEP begint, hoe beter het deze vermenigvuldiging kan blokkeren voordat de infectie zich in je lichaam nestelt.

4. Waar kun je PEP krijgen

PEP is verkrijgbaar bij:

Soa-poli's

In Nederland verstrekt het Centrum voor Seksuele Gezondheid van de GGD (Gemeentelijke Gezondheidsdienst) PEP tijdens kantooruren. In andere Europese landen vervullen soa-poli's dezelfde rol.

Vind de GGD bij jou in de buurt via soaaids.nl.

Spoedeisende hulpafdelingen van ziekenhuizen (buiten kantooruren)

De meeste grote ziekenhuizen kunnen PEP voorschrijven via hun spoedeisende hulp. Ze geven je een startpakket en verwijzen je door naar een soa-poli voor verdere begeleiding. In Nederland is bijvoorbeeld het OLVG in Amsterdam (020-5999111) een voorbeeld hiervan.

Centra voor seksueel geweld

Als je bent blootgesteld door seksueel geweld, kunnen gespecialiseerde centra voor seksueel geweld PEP en bredere ondersteuning bieden. In Nederland kun je bellen naar 0800 0188 of naar centrumseksueelgeweld.nl (Centra Seksueel Geweld) gaan.

Buiten Nederland

In het Verenigd Koninkrijk is PEP gratis verkrijgbaar via soa-poli's van de NHS en spoedeisendehulpafdelingen. In andere EU-landen is PEP over het algemeen verkrijgbaar via soa-poli's en spoedeisendehulpafdelingen van ziekenhuizen. Neem contact op met je lokale volksgezondheidsdienst.

5. Hoe PEP werkt

Een PEP-kuur bestaat uit drie antiretrovirale medicijnen die samen worden ingenomen, meestal:

• Tenofovirdisoproxil (NRTI)
• Emtricitabine (NRTI)
• Een derde middel — meestal dolutegravir of raltegravir (integraseremmer)

Je neemt de medicijnen 28 dagen lang dagelijks in, zonder doses over te slaan. Therapietrouw is heel belangrijk — als je doses overslaat, werkt PEP minder goed.

Wat PEP doet

PEP werkt door te voorkomen dat HIV zich in de eerste weken na blootstelling in immuuncellen vermenigvuldigt, wanneer het virus anders een infectie zou veroorzaken. Als je er snel mee begint en het consequent inneemt, is PEP zeer effectief.

Wat PEP niet doet

• Het biedt geen bescherming tegen andere seksueel overdraagbare aandoeningen (gonorroe, chlamydia, syfilis, hepatitis)
• Het is niet 100% gegarandeerd — er zijn gevallen bekend waarin PEP niet werkte, meestal door een te late start of gemiste doses
• Het is geen vervanging voor blijvende preventie als je nog steeds risico loopt op blootstelling

6. Bijwerkingen en wat je kunt verwachten

Moderne PEP-behandelingen worden over het algemeen goed verdragen. Veel voorkomende bijwerkingen zijn:

• Misselijkheid en maagklachten
• Hoofdpijn
• Vermoeidheid
• Diarree

Deze klachten verdwijnen meestal binnen de eerste week. De arts die de PEP voorschrijft, zal met je bespreken wat je kunt verwachten en wat je moet doen als de bijwerkingen ernstig zijn.

Belangrijk tijdens de 28 dagen

• Neem alle doses op tijd in
• Stop niet voortijdig, ook al voel je je goed
• Gebruik condooms en andere preventieve maatregelen tijdens de PEP-kuur (je kunt in het vroege stadium van de infectie nog steeds HIV overdragen als de PEP niet werkt)
• Doneer geen bloed, sperma of organen tijdens de PEP

Als je de medicatie niet verdraagt, neem dan onmiddellijk contact op met je kliniek — ze kunnen het behandelplan aanpassen in plaats van je te laten stoppen.

7. Na PEP — vervolgonderzoek

Na afloop van de 28-daagse PEP-kuur is een vervolgonderzoek essentieel om te bevestigen of PEP de infectie succesvol heeft voorkomen. Standaard schema:

• HIV-test 4-6 weken na het voltooien van PEP
• HIV-test 12 weken na blootstelling (de standaard windowperiode)

Als beide tests niet-reactief zijn, kun je erop vertrouwen dat PEP heeft gewerkt. Blijf tot die tijd preventieve maatregelen nemen.

PEP heeft invloed op de standaardrichtlijnen voor de windowperiode, omdat de antiretrovirale medicijnen de ontwikkeling van detecteerbare antilichamen kunnen vertragen. Je arts zal je adviseren over de juiste testintervallen — de standaardrichtlijnen voor zelftests moeten mogelijk worden aangepast.

Voor meer informatie over de HIV-windowperiode en wanneer zelftests betrouwbaar worden, zie onze richtlijnen voor de windowperiode .

Wil je na de windowperiode liever thuis testen, dan kun je een HIV-zelftest kopen en heb je binnen ongeveer 60 seconden resultaat.

8. PEP en PrEP — het verschil

Deze twee termen worden vaak door elkaar gehaald, maar ze verwijzen naar verschillende preventiestrategieën:

Als je merkt dat je vaker dan één keer PEP nodig hebt, of als je een voortdurend risico loopt op blootstelling aan HIV, praat dan met een soa-poli over PrEP. PrEP is in heel Europa op grote schaal beschikbaar — in Nederland via de GGD-soa-poli’s, in het Verenigd Koninkrijk via de NHS en in de meeste EU-landen via de nationale gezondheidsdiensten.

Veelgestelde vragen