PEP — awaryjne leki zapobiegające HIV po możliwej ekspozycji

PEP — profilaktyka poekspozycyjna — to 28-dniowa kuracja lekami przeciw HIV, stosowana po możliwej ekspozycji na HIV, aby zapobiec zakażeniu. Szybko rozpoczęta kuracja PEP jest bardzo skuteczna. To środek doraźny, a nie regularna metoda profilaktyki. Na tej stronie wyjaśniamy, jak działa PEP, dla kogo jest ta kuracja, gdzie można ją otrzymać i czego się spodziewać.

1. Czym jest PEP?

PEP oznacza profilaktykę poekspozycyjną. To połączenie trzech leków antyretrowirusowych, przyjmowanych raz lub dwa razy dziennie przez 28 dni, które może zapobiec rozwinięciu się zakażenia HIV po możliwej ekspozycji. Leki działają, blokując namnażanie się wirusa w organizmie w krytycznym okresie, w którym w przeciwnym razie doszłoby do zakażenia.

2. Co uznaje się za ekspozycję na HIV — a co nie

PEP jest wskazane po możliwej ekspozycji na HIV. Nie każda sytuacja stanowi jednak ekspozycję — a zrozumienie tej różnicy może oszczędzić Ci niepotrzebnego niepokoju. Ostateczną ocenę zawsze przeprowadza lekarz, ale to zestawienie pomoże Ci zdecydować, czy potrzebna jest pilna pomoc.

Możliwa ekspozycja na HIV

PEP może być wskazane po którejkolwiek z poniższych sytuacji:

• Stosunek analny lub pochwowy bez prezerwatywy z osobą, o której wiadomo, że ma HIV (z wykrywalną wiremią), lub której status jest nieznany, przy obecności czynników ryzyka
• Pęknięcie prezerwatywy podczas stosunku z osobą o nieznanym statusie HIV lub nieleczącą się z powodu HIV
• Napaść seksualna
• Wspólne używanie sprzętu do iniekcji z osobą, która ma HIV lub której status jest nieznany
• Zakłucie igłą (ekspozycja zawodowa, głównie u pracowników ochrony zdrowia)
• Rozprysk krwi na błony śluzowe lub uszkodzoną skórę

Zazwyczaj NIE uznaje się za ekspozycję na HIV

Kiedy PEP zazwyczaj nie jest potrzebne

PEP zazwyczaj nie jest potrzebne, jeśli:

• Partner z HIV ma trwale niewykrywalną wiremię — Niewykrywalny = Niezakaźny (N=N)
• Ekspozycja jest oceniana jako obarczona bardzo niskim lub znikomym ryzykiem
• Od ekspozycji minęło więcej niż 72 godziny (po tym czasie PEP prawdopodobnie nie zadziała)

3. Zasada 72 godzin

PEP musi zostać rozpoczęte w ciągu 72 godzin od ekspozycji. Po upływie 72 godzin PEP prawdopodobnie nie będzie skuteczne i zazwyczaj nie jest przepisywane.

Jednak w ramach tych 72 godzin im szybciej, tym znacznie lepiej:

• Idealnie: w ciągu 2 godzin
• Zdecydowanie zalecane: w ciągu 24 godzin
• Maksymalne okno czasowe: 72 godziny

Powód: HIV zaczyna namnażać się w komórkach odpornościowych w ciągu kilku godzin od ekspozycji. Im wcześniej rozpocznie się PEP, tym skuteczniej może zablokować to namnażanie, zanim w organizmie dojdzie do zakażenia.

4. Gdzie uzyskać PEP

PEP można uzyskać w następujących miejscach:

Poradnie zdrowia seksualnego

W Polsce PEP wydają szpitale zakaźne, czyli oddziały i poradnie chorób zakaźnych prowadzące leczenie antyretrowirusowe — w godzinach pracy poradni, a poza nimi przez szpitalny oddział ratunkowy (SOR) lub izbę przyjęć tego szpitala.

Listę ośrodków, które wydają PEP, oraz informacje o postępowaniu znajdziesz na stronie Krajowego Centrum ds. AIDS: aids.gov.pl. Bezpłatny, anonimowy Telefon Zaufania HIV/AIDS: 800 888 448.

Szpitalne oddziały ratunkowe (poza godzinami pracy poradni)

Szpitalny oddział ratunkowy szpitala z oddziałem zakaźnym może rozpocząć PEP o każdej porze: dostaniesz pierwsze dawki leków i termin w poradni chorób zakaźnych na dalszą opiekę. Zasady odpłatności zależą od rodzaju ekspozycji — szpital poinformuje Cię na miejscu. Polskie zalecenia mówią: zacznij najlepiej w ciągu 4 godzin, najpóźniej do 72 godzin.

Ośrodki dla ofiar przemocy seksualnej

Jeśli do ekspozycji doszło w wyniku przemocy seksualnej, SOR i ośrodki pomocy osobom pokrzywdzonym zapewnią PEP oraz szersze wsparcie. Bezpłatna, całodobowa pomoc: Ogólnopolski Telefon dla Ofiar Przemocy „Niebieska Linia” 800 120 002 oraz Telefon Zaufania Feminoteki 888 88 33 88 (feminoteka.pl).

Poza Polską

W Holandii PEP wydają centra zdrowia seksualnego GGD i oddziały ratunkowe; w Wielkiej Brytanii jest bezpłatna w poradniach zdrowia seksualnego NHS i na oddziałach ratunkowych. W innych krajach UE PEP jest zwykle dostępna w poradniach zdrowia seksualnego i na szpitalnych oddziałach ratunkowych. Zapytaj w lokalnej służbie zdrowia.

5. Jak działa PEP

Kuracja PEP składa się zazwyczaj z trzech przyjmowanych łącznie leków antyretrowirusowych:

• Tenofowir dizoproksylu (NRTI)
• Emtrycytabina (NRTI)
• Trzeci lek — zazwyczaj dolutegrawir lub raltegrawir (inhibitor integrazy)

Leki przyjmuje się codziennie przez 28 dni, bez pomijania dawek. Regularność ma kluczowe znaczenie — pominięte dawki zmniejszają skuteczność PEP.

Co daje PEP

PEP działa, blokując namnażanie się HIV w komórkach odpornościowych w pierwszych tygodniach po ekspozycji, gdy w przeciwnym razie doszłoby do zakażenia. Rozpoczęte szybko i przyjmowane regularnie, PEP jest bardzo skuteczne.

Czego PEP nie zapewnia

• Nie chroni przed innymi infekcjami przenoszonymi drogą płciową (rzeżączką, chlamydiozą, kiłą, wirusowym zapaleniem wątroby)
• Nie daje 100% gwarancji — udokumentowano przypadki nieskuteczności PEP, zwykle związane z opóźnionym rozpoczęciem lub pominiętymi dawkami
• Nie zastępuje stałej profilaktyki, jeśli utrzymuje się ryzyko ekspozycji

6. Skutki uboczne i czego się spodziewać

Współczesne schematy PEP są zazwyczaj dobrze tolerowane. Do częstych skutków ubocznych należą:

• Nudności i dolegliwości żołądkowe
• Ból głowy
• Zmęczenie
• Biegunka

Zazwyczaj ustępują w ciągu pierwszego tygodnia. Lekarz przepisujący PEP omówi z Tobą, czego się spodziewać i co zrobić, jeśli skutki uboczne będą nasilone.

Ważne podczas 28-dniowej kuracji

• Przyjmuj wszystkie dawki na czas
• Nie przerywaj kuracji przedwcześnie, nawet jeśli czujesz się dobrze
• Używaj prezerwatyw i innych metod profilaktyki w trakcie kuracji PEP (w razie nieskuteczności PEP nadal możliwe jest przeniesienie HIV we wczesnej fazie zakażenia)
• Nie oddawaj krwi, nasienia ani narządów w trakcie PEP

Jeśli nie tolerujesz leków, natychmiast skontaktuj się z lekarzem, który przepisał PEP — może on zmienić schemat leczenia, dzięki czemu nie trzeba będzie przerywać kuracji.

7. Po PEP — badania kontrolne

Po zakończeniu 28-dniowej kuracji PEP niezbędne są badania kontrolne, aby potwierdzić, czy PEP skutecznie zapobiegło zakażeniu. Standardowy harmonogram:

• Test na HIV po 4–6 tygodniach od zakończenia PEP
• Test na HIV po 12 tygodniach od ekspozycji (standardowy koniec okienka serologicznego)

Jeśli oba wyniki są niereaktywne, można mieć pewność, że PEP zadziałało. Do tego czasu kontynuuj stosowanie metod profilaktyki.

PEP wpływa na standardowe wytyczne dotyczące okienka serologicznego, ponieważ leki antyretrowirusowe mogą opóźniać pojawienie się wykrywalnych przeciwciał. Lekarz doradzi, w jakich odstępach wykonywać badania — terminy wynikające ze standardowych zaleceń dotyczących autotestów mogą wymagać wydłużenia.

Więcej o okienku serologicznym HIV i o tym, kiedy autotesty stają się wiarygodne, znajdziesz w naszym przewodniku po okienku serologicznym .

Jeśli po okienku serologicznym wolisz zrobić test w domu, możesz kupić test na HIV i otrzymać wynik w około 60 sekund.

8. PEP a PrEP — różnica

Te dwa terminy są często mylone, ale odnoszą się do różnych strategii profilaktyki:

Jeśli PEP jest Ci potrzebne więcej niż raz lub jeśli utrzymuje się u Ciebie ryzyko ekspozycji na HIV, porozmawiaj o PrEP z lekarzem. PrEP jest szeroko dostępne w Europie — w Holandii w poradniach zdrowia seksualnego GGD, w Wielkiej Brytanii w ramach NHS, a w wielu krajach UE w ramach krajowych systemów opieki zdrowotnej. W Polsce PrEP jest dostępne na receptę, ale obecnie w pełni odpłatne.

Najczęściej zadawane pytania